TÌM VỀ VĂN HÓA NGUỒN CỘI

Phú Thọ là một vùng đất địa linh nhân kiệt, là cội nguồn, là cái nôi của dân tộc Việt Nam. Khu vực đền Hùng – Nghĩa Lĩnh là trung tâm của vùng đất tổ – Phong Châu, là di tích lịch sử văn hóa đặc biệt cấp quốc gia. Nơi đây có đền, chùa, lăng tẩm thờ cúng tổ tiên. Đền Hùng là nơi phát tích của dân tộc, là nơi bắt nguồn của lịch sử, văn hóa, gắn liền với biết bao truyền thuyết thời đại dựng nước và giữ nước, đồng thời cũng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của đất nước thời đại Hùng Vương.

TÌM VỀ VĂN HÓA NGUỒN CỘI

Phú Thọ là một vùng đất địa linh nhân kiệt, là cội nguồn, là cái nôi của dân tộc Việt Nam. Khu vực đền Hùng – Nghĩa Lĩnh là trung tâm của vùng đất tổ – Phong Châu, là di tích lịch sử văn hóa đặc biệt cấp quốc gia. Nơi đây có đền, chùa, lăng tẩm thờ cúng tổ tiên. Đền Hùng là nơi phát tích của dân tộc, là nơi bắt nguồn của lịch sử, văn hóa, gắn liền với biết bao truyền thuyết thời đại dựng nước và giữ nước, đồng thời cũng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của đất nước thời đại Hùng Vương.

50

Ảnh minh họa (Sưu tầm)

Là một học sinh trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung Ương, Việt Trì, Phú Thọ, tôi rất may mắn khi được tham gia cùng đoàn trải nghiệm tìm hiểu về vùng đất tổ, tìm hiểu về tín ngưỡng, văn hóa hát xoan ở Phú Thọ. Hành trình trải nghiệm tìm về đất tổ được tổ chức vào tuần học thứ ba của tháng mười, với các điểm đến: Di tích làng Cả, Bảo tàng Hùng Vương, đền Hùng và phường hát xoan. Có lẽ trong số các điểm đến ấy thì Đền Hùng và phường xoan là những điểm đã cho tôi cảm nhận sâu sắc nhất về nguồn cội, tín ngưỡng thờ cúng, bản sắc văn hóa hát xoan và những ảnh hưởng của nó đến đời sống xã hội Việt Nam.
511
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Trước tiên ta sẽ tìm hiểu về đền Hùng: Khu di tích Đền Hùng nằm ở xã Hương Cương, thành phố Việt Trì, Phú Thọ. Là nơi thờ vua Hùng và những nhân vật liên quan, bao gồm các công trình kiến trúc đền Hạ, chùa Thiên Quang, đền Trung, đền Thượng, lăng Hùng Vương, đền Giếng, đền Tổ Mẫu Âu Cơ, đền thờ quốc tổ Long Quân và bảo tàng Hùng Vương.
52
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Từ chân núi Hùng rẽ qua Đài Môn ( cổng đền ) rồi leo hết 225 bậc thang xây bằng gạch sẽ lên đến đền Hạ với kiến trúc kiểu chữ Nhị, gồm tiền báo và hậu cung. Tương truyền nơi đây mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Trước cửa đền Hạ có cây Thiên tuế, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đường về tiếp quản Thủ đô đã nói chuyện với chiến sĩ của đại đoàn quân tiên phong “các vua Hùng đã có công dụng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.
53
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Nằm bên cạnh đền Hạ là chùa Thiên Quang Tự với kiến trúc kiểu chữ Công, bao gồm các công trình chính: Tiền đường, tâm bảo và thượng điện. Mái chùa lợp ngói, bốn góc có đầu dao cong, bờ nóc đắp hình lưỡng long chầu nguyệt.
54
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Từ đền Hạ leo thêm 168 bậc đá nữa là tới đền Trung. Đền có kiến trúc kiểu chữ Nhất, gồm ba gian. Tương truyền nơi đây các vua Hùng cùng hùng hậu, hùng tướng thường ngắm cảnh và họp bàn việc nước. Đây cũng là nơi vua Hùng thứ sáu nhường ngôi cho Lang Liêu – người con hiếu thảo đã sáng tạo ra bánh chưng, bánh dày.
55
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Từ đến Trung đi tiếp 102 bậc đá nữa là tới đến Thượng, còn gọi là kinh thiên lĩnh điện (điện thờ Trời trên núi Nghĩa Lĩnh). Tại đây các vua Hùng đã thực hiện những nghi thức tế lễ trời đất, thần núi và thần lúa. Đền có kiến trúc kiểu chữ Vương, gồm các tòa: Nhà chuông Trống, đại bắc, tiên tế và hậu cung.
56
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Nằm ở phía đông đền Thượng là lăng Hùng Vương. Đây là phần mộ của vua Hùng thứ sáu. Tương truyền trước khi chết nhà vua có dặn hãy chôn Người trên núi cao để trông nom bờ cõi cho con cháu. Ngay trước lăng là cột đá thề, tương truyền là nơi thục phán An Dương Vương khi được vua Hùng nhường ngôi đã thề nguyện muôn đời bảo vệ giang sơn gấm vóc và đời đời hương khói họ Hùng.
57
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Từ lăng Hùng Vương đi xuống chân núi phía đông nam sẽ tới đền Giếng. Đền Giếng thờ Ngọc Hoa và Tiên Dung công chúa, nằm ở phía đông nam chân núi Ngọc Lĩnh. Trong đền có giếng ngọc, bốn mùa đầy nước trong vắt, có thể soi gương được. Giếng là nơi công chúa Tiên Dung và Ngọc Hóa – con gái vua Hùng thứ 18 thường soi gương, chải tóc khi theo cha đi kinh lí qua vùng. Giải bằng là người có công dạy dân trồng lúa, trị thủy nên nhân dân lập đền thờ phụng. Đền có kiến trúc kiểu chữ Công gồm tiền bái, ống muống và hậu cung. Mái đền lợp ngói mũi, bờ nóc trang trí lưỡng long chầu nguyệt.
58
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Tọa lạc trên đỉnh núi Văn là đền Tổ Mẫu Âu Cơ, bao gồm các kiến trúc: Đền chính thờ Mẫu Âu Cơ , tả vu, hữu vu, nhà bia, trụ biểu, tầm quan. Đền được trang trí các họa tiết trên trống đồng Đông Sơn, bốn góc mái đình hình đầu dao cong vút như cánh chim lạc, trụ biểu đá giống như cây bút đang viết lên trời xanh.
59
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Đền thờ quốc tổ Long Quân được xây dựng dưới chân núi Sim theo kiến trúc kiểu chữ Đinh, gồm: Công đền, phương, đình, tả vu, hữu vu, trụ biểu, đền thờ. Trong đền đặt tượng quốc tổ Lạc Long Quân, tượng hùng hậu, hùng tướng được đúc bằng đồng. 
Thứ hai là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương: 
Theo truyền thuyết, Hùng Vương là con của cha Lạc Long Quân – giống rồng và mẹ Âu Cơ – giống tiên đã có công dụng lên nhà nước Văn Lang cổ đại thuộc vùng đất Phú Thọ ngày nay. Đối với cộng đồng các làng xung quanh đền Hùng, Hùng Vương còn là thần tổ gắn với nghề nông, dạy dân cày ruộng, cấy lúa, ban linh khí cho đất đai, nhà cửa, cây trồng, vật nuôi sinh sôi nảy nở, mùa màng bội thu.
60
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Với niềm tin thành kính này, từ hàng nghìn năm qua, hết thế hệ này qua thế hệ khác, người Việt ở Vùng đất tổ Phú Thọ, nơi có đền Hùng linh thiêng và nhân dân trên khắp mọi miền của đất nước, cùng đông đảo người Việt Nam ở nước ngoài đã sáng tạo, thực hành, vun đắp và lưu truyền tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương để thể hiện sự biết ơn với vị thủy tổ, mong ngài phù hộ cho quốc thái dân an, vật thịnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được các vương triều Lê, Tây Sơn (1788 – 1804), Nguyễn quan tâm cho ghi chép vào sử sách, cấp sắc phong và cấp đất phục vụ cho việc thờ cúng Hùng Vương. Những năm 70 của thế kỷ XV ngành văn hóa tỉnh Phú Thọ đã tổ chức cho sưu tầm các truyền thuyết, thần tích về Hùng Vương. Biểu hiện tiêu biểu nhất cho tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là lễ giỗ tổ Hùng Vương, được thực hiện ngày 10/3 âm lịch hàng năm tại khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, Việt Trì, Phú Thọ. Di tích này đã được Nhà nước xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Lễ giỗ tổ Hùng Vương được tổ chức khắp mọi miền đất nước.
Vào dịp giỗ tổ, nhân dân trong các làng xã có thờ cúng Hùng Vương ở khu vực đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, trong trang phục lễ hội rực rỡ màu cờ sắc áo, tổ chức thi kiệu, thi làm lễ vật. Họ chọn ra chiếc kiệu đẹp nhất và lễ vật ngon nhất, cùng chiêng, trống đồng, nghi trương … rước lên đền Hùng dâng cúng cầu cho quốc thái dân an, vạn vật sinh sôi. Mỗi làng bầu ra ban khánh tiết gồm sáu đến chín người đàn ông từ 50 tuổi trở lên có hiểu biết, có tư cách để chủ trì, điều hành nghi lễ tại đình, đền miếu.
Thủ từ “trưởng tạo lệ” ở đền Thượng, Trung, Hạ thuộc khu di tích lịch sử Đền Hùng được mặc định là người Thuộc ba làng: Cổ Tích, Treo, Vi. Tham gia thực hành nghi thức có đội tế gồm 9 hoặc 11 người đàn ông tuổi từ 50 trở lên, được chọn từ những gia đình hòa, không có tang, không vi phạm pháp luật và lệ làng. Nhiệm vụ của họ là dâng hương, rượu trà, đọc và hóa sớ trong lễ dâng hương. Các thành viên còn lại trong làng tự nguyện tham gia các nghi thức còn có đội tế lễ, những vị trung niên nam hay nữ đều tham gia chuẩn bị lễ vật như bánh chưng, bánh giày, bánh mật, tam sinh và hoa thơm trái ngọt để dâng cúng. Các hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian như hát xoan, hát gạo … còn có trò chơi dân khác thu hút không chỉ dân làng mà cả khách thập phương cùng tham gia.
61
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Để chuẩn bị cho mỗi lễ hội và giữ gìn truyền thống lâu dài hằng năm ban khánh tiết và đội tế vẫn giảng dạy tập luyện các nghi thức thờ cúng cho người kế tục. Cách đọc văn tế được chủ tế năm trước dạy cho chủ tế năm sau. Việc giảng dạy kĩ thuật chế biến các loại lễ vật cho thấy việc bảo tồn các truyền thống được thực hiện một cách cẩn thận. Người dân được hướng dẫn chu đáo cách dâng lễ vật và cách phải làm như thế nào, nói gì trong lễ cúng. Một số làng còn giữ và truyền lại trị thức về cách chọn giống vật nuôi để làm lễ vật và kĩ thuật chế biến các loại đặc sản vào dịp lễ hội. Thế hệ trẻ và những người cao tuổi ngày nay vẫn đang quan tâm đến việc dạy và học những hình thức diễn xướng dân gian liên quan đến tín Ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Việc thực hành tín ngưỡng này có ý nghĩa giáo dục sâu sắc đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, là điểm tựa tinh thần tạo sức mạnh đoàn kết các dân tộc Việt Nam. Với quy mô và ý nghĩa to lớn đó, lễ hội đền Hùng được nhà nước xác định là quốc lễ tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ đã được Bộ văn hóa thể thao và du lịch ghi danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (6/12/2012).
Cuối cùng là phường hát xoan:
62
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Hát xoan là khúc môn đình (hát cửa đình) là lối hát thờ thần, tương truyền có từ thời các vua Hùng. Thuở xa xưa, người Văn Lang tổ chức các cuộc hát xoan vào mùa xuân để đón chào năm mới. Có ba hình thức hát xoan: Hát thờ cúng các vua Hùng và thành Hoàng làng; hát nghi lễ cầu mùa tốt tươi , cầu sức khỏe ; và hát lễ hội – là hình thức hát để nam nữ giao duyên.
Theo sử sách ghi lại thì hát xoan đã tồn tại hơn 2000 năm, là di sản văn hóa dân gian hết sức quý báu. Trên chặng đường dài đó, loại hình nghệ thuật này đã được nhiều người có vị thế, uy tín trong xã hội, nhiều văn nhân thi sĩ nâng đỡ tạo điều kiện cho phát triển. Trong đó có phần công lao to lớn của bà Lê Thị Lan Xuân mà phường xoan truyền tụng như một ân nhân. Để tỏ lòng biết ơn bà, các phường xuân kiêng tên bà, gọi chệch đi là hát xoan.
Các làn điệu xoan cô đều được bắt nguồn từ những làng cổ, nằm ở địa bàn trung tâm bộ Văn Lang thời các vua Hùng dựng nước. Ca nhạc của xoan là ca nhạc biểu diễn với đầy đủ các dạng thức nhạc hát: Hát nói, hát ngâm, ngâm thơ và ca khúc, có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đối ca, hát đa hành, hát đuối, hát đan xen, có lĩnh xướng, và hát đối đáp. Về sắc thái âm nhạc nhạc xoan vừa có giọng nghiêm trang, thong thả vừa có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng trữ tình.
Trong hát xoan, múa và hát luôn đi cùng, phối hợp với nhau, dùng điệu múa minh họa nội dung cho lời ca. Các thứ tự múa hát thường theo thứ tự nhất định.
63
Ảnh minh họa (Sưu tầm)
Mở đầu là bốn tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng xen mô tả sản xuất … Đây là những bài ca cổ chủ yếu hát nói hoặc ngâm ngợi; theo thứ tự: Giáo trống, giáo pháo, thơ nhang, đóng đám. Tiếp theo là phần hát cách (còn gọi là quả cách). Trong phần này ông trùm hoặc một kép chính giở sách ngân nga 14 bài thơ Nôm dài với giọng phụ họa của các cô đào đứng ở phía sau. Mười bốn quả cách trong hát xoan là những áng thơ khuyết danh với các đề tài khác như: Mô tả lao động, sinh hoạt ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên, kể các tích truyện xưa.
Sau phần hát cách đến các tiết mục có tính chất dân gian với nội dung đậm nét trữ tình, mang dáng dấp của các bài dân ca ví, giao duyên, hát trống quân. Mỗi tiết mục nối tiếp nhau ở đây thường gắn với những động tác và đội hình múa hoặc lối diễn mang tính chất hoạt cảnh như: Hát gái, bỏ, bộ, xin huê, đố huê, đố chữ, gài huê, hát đúm, đánh cá … Sức sống của hát xoan chính là ở sự kết hợp của loại hình hát lễ nghi với hát giao duyên, tồn tại lâu dài và được nhiều thế hệ yêu thích.
Trên đây là những hiểu biết của tôi về vùng đất tổ Phú Thọ. Cuộc trải nghiệm đã giúp tôi những tri thức sâu sắc về văn hóa đất tổ, đặc biệt là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và nghệ thuật hát xoan. Tôi nhận thấy rằng: Con người ngày nay cần phải giữ gìn, bảo vệ và phát huy những truyền thống, tín ngưỡng, nghệ thuật của dân tộc hơn nữa. Cần làm cho nó lan tỏa, ảnh hưởng rộng rãi đến quần chúng và bạn bè quốc tế cùng biết đến./.

 

Bài viết của tác giả Sắc Màu Cuộc Sống thuộc READVN, Vui lòng không sao chép để tránh tranh chấp bản quyền

Trả lời

Đăng nhập để có thể bình luận

Liên hệ

HOTLINE: 036 8537 229

Fanpage: READVN

Email: [email protected]

Làm việc: 8h00 - 17h00 thứ 2 - thứ 6, Buổi sáng thử 7, nghỉ các ngày lễ.